دیپلۆماسیی بەرهەمدار: عێراق کاتێک شوێن و پێگەی خۆی بەکار دەهێنێت
محەممەد شیاع السودانی
سەرۆکی پێشووی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق
کاتێک حکومەتەکەمان پێکهات، دەمانزانی کە عێراق لەبەردەم دەرفەتێکی مێژوویی وەستاوە بۆ پێناسەکردنەوەی شوێن و پێگەی خۆی لە دەوروبەری هەرێمی و نێودەوڵەتی، و چالاکییەکەمان تەنها بە چارەسەرکردنی پەڕگە ئابووری، خزمەتگوزاری و گەشەپێدانییەکان سنووردار نەبوو، بەڵکو پەیوەندیی هەبوو بە چۆنیەتی بنیاتنانی پەیوەندییە دەرەکییەکان کە پڕۆژەی دەوڵەت پشتگیری بکەن، بەرژەوەندییەکانی بپارێزن و ئاسۆیەکی نوێ لەبەردەم ئابوورییەکەی بکەنەوە.
لەوێوە بە قەناعەتێکی سەرەکی دەستمان پێکرد کە سیاسەتی دەرەوە نابێت لە پێویستییەکانی ئابووری و گەشەپێدان جیابێتەوە، و پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان بە دیدار، بیانیە و هەڵوێست تەنها بەهای خۆیان تەواو ناکەن، بەڵکو بەوەی بەرهەم دەهێنن لە بەرژەوەندییە هاوبەشەکان، دەرفەتەکانی وەبەرهێنان، هاوبەشییەکان، ڕێڕەوە بازرگانییەکان و تێگەیشتنەکان کە جێگیری و پێگەی عێراق بەهێز دەکەن.
لە سیاسەتی دەرەوەماندا بنەمای هاوسەنگی، دوورکەوتنەوە لە سیاسەتی تەوەرەکان و کراوەبوون بەڕووی هەمووانمان پەیڕەو کرد، لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و ڕێزی دوولایەنە، و ئامانجمان ئەوە بوو کە عێراق هاوبەشێکی کاریگەر بێت، نەک مەیدانێک بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێکان، و شوێنی جوگرافیایی عێراق لە هۆکارێک کە بارگرانییە مێژووییەکانی لەسەر سەپاوە، بگۆڕدرێت بۆ سەرچاوەی هێز و دەرفەتێکی ئابووری.
لە ئەم دیدگایەوە بیرۆکەی دیپلۆماسیی بەرهەمدار هاتە ئاراوە، چونکە نەماندەویست دیپلۆماسی تەنها لە چوارچێوە نەریتییەکەیدا بمێنێتەوە، بەڵکو هەوڵمان دا بە بەرژەوەندییەکانی عێراقییەکان و داهاتووی ئابوورییانەوە بگرێین؛ پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتێک دەتوانێت دەرگای وەبەرهێنان بکاتەوە، و پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتێکی تر دەتوانێت بناغەی ڕێڕەوێکی بازرگانی دابنێت، و هاوبەشییەکی سێیەم دەتوانێت بەشدار بێت لە پەرەپێدانی وزە یان پیشەسازی یان کشتوکاڵ یان گواستنەوە. بەم شێوەیە، دیپلۆماسی دەبێتە ئامرازێک لە ئامرازەکانی گەشەپێدان و ئابووریش دەبێتە یەکێک لە بزوێنەرەکانی پەیوەندییە دەرەکییەکان.
لەوانەیە پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدان ڕوونترین نموونەی ئەم فەلسەفەیە بێت. ئەم پڕۆژەیە، وەک لە سەرەتای ڕاگەیاندنیدا سەیریمان دەکرد، تەنها هێڵێکی شەمەندەفەر یان تۆڕێکی گواستنەوە لەنێوان خاڵێک و خاڵێکی تر نەبوو، بەڵکو پڕۆژەیەک بوو بۆ پێناسەکردنەوەی عێراق وەک گرێدانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، و نێوان ئابوورییەکانی ناوچەکە و بازاڕە جیهانییەکان، و پڕۆژەیەک بوو کە دەرگا لەبەردەم پیشەسازی و خزمەتگوزاری و ناوچە ئابوورییەکان و دەرفەتە نوێکانی وەبەرهێنان دەکاتەوە.
بۆیە گرنگیمان دا کە دیپلۆماسی لە هەموو قۆناغەکانی بنیاتنانی ئەم پڕۆژەیەدا ئامادە بێت، چونکە ڕێگای گەشەپێدان پێویستی بە تێگەیشتنە هەرێمییەکان، هاوبەشییە ئابوورییەکان و گفتوگۆی سیاسی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و وڵاتە پەیوەندیدارەکان بە جوڵەی بازرگانیی جیهانی هەبوو. ڕێککەوتنی چوارلایەنە لەنێوان عێراق، تورکیا، قەتەر و ئیمارات یەکێک بوو لە چوارچێوە گرنگەکان کە بەشدار بوو لە دامەزراندنی هاوکاری دەربارەی ئەم پڕۆژەیە، لەگەڵ جەختکردنەوەی بەردەواممان لەوەی کە ڕێگای گەشەپێدان پڕۆژەیەکی داخراو نییە، بەڵکو بوارێکی کراوەیە لەبەردەم هەر هاوبەشێک کە ئارەزووی بەشداری تێیدا هەیە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە دوولایەنەکان.
لە بەرامبەردا، ڕێگای گەشەپێدان کارتێکی نوێی بە دیپلۆماسیی عێراقی بەخشی، چونکە عێراق چیتر تەنها لە شوێنی پێویستی بە هاوبەشی لەگەڵ ئەوانی ترەوە لەگەڵ دەوروبەری خۆی قسەی نەدەکرد، بەڵکو لە شوێنی خاوەنبوونی پڕۆژەیەکەوە قسەی دەکرد کە بەرژەوەندییەکانی چەندین دەوڵەت دەتوانن تێیدا یەکدی ببینن. ئەمە ئەو هاوکێشەیەیە کە هەوڵمان دا جێگیری بکەین: عێراق شتێکی هەبێت بۆ پێشکەشکردن بە هاوبەشەکانی، و جوگرافیایەکەی بگۆڕدرێت بۆ بەهایەکی ئابووری، و ئابوورییەکەی ببێتە ئامرازێک بۆ بەهێزکردنی پێگەی سیاسیی.
لەوێشەوە گرنگیدانمان بە بەندەری گەورەی فاو و پەیوەستکردنی بە ڕێگای گەشەپێدان هات، چونکە بەندەر و ڕێگاکە سیستەمێکی تەواوکەر پێکدەهێنن کە دەتوانێت دەرفەتێک بە عێراق بدات بۆ گۆڕینی ئابوورییەکەی لە ئابوورییەک کە تا ڕادەیەکی زۆر پشت بە نەوت دەبەستێت، بۆ ئابوورییەک کە سوود لە گواستنەوەی ترانزیت، خزمەتگوزارییە لۆجستییەکان، پیشەسازی و وەبەرهێنان وەردەگرێت.
تاقیکردنەوە سەلماندی کە بەرژەوەندییە ئابوورییە هاوبەشەکان توانای بنیاتنانی پەیوەندییەکی بەردەوامتر هەیە، چونکە کاتێک دەوڵەتان بەرژەوەندییەکی دوولایەنەیان لە پڕۆژەیەکی ستراتیژی هەبێت، گفتوگۆی نێوانیان چیتر بە بارودۆخێکی سیاسیی کاتی پەیوەست نابێت، بەڵکو دەبێتە بەشێک لە دیدگایەکی درێژخایەن.
لێرەدا گرنگیی وەبەرهێنان لە لایەنی ڕاستەوخۆی ئابووریدا تەنها کۆتایی نایەت؛ فراوانبوونی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و بوونی پڕۆژە گەورەکان لە عێراق، تۆڕێک لە بەرژەوەندییە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان دروست دەکات کە بە جێگیرییەوە پەیوەستن، و ئاسایش و جێگیریی عێراق دەکاتە بەرژەوەندییەکی هاوبەش بۆ هاوبەشەکانی. هەرچەند ئەم بەرژەوەندییانە فراوانتر بن، عێراق توانای زیاتر دەبێت بۆ پاراستنی دەستکەوتە ئاسایشییەکانی و توانای زیاتر دەبێت بۆ جوڵانەوە بە متمانە لە دەوروبەری خۆیدا.
ئاسایشێک کە ئابوورییەکی بەهێز پشتگیری ناکات، هەمیشە لە مەترسیی لەرزانەوەدایە، و جێگیرییەک کە دەرفەت و گەشەپێدان بەرهەم ناهێنێت، ناتەواو دەمێنێتەوە. بۆیە پاراستنی ئەو جێگیرییەی کە بەدەست هاتووە تەنها بە شێوەیەکی ئاسایشی نییە، بەڵکو ئابووریشە؛ چونکە بنیاتنانی ئابوورییەکی بەرهەمدار، ڕاکێشانی سەرمایە، پەرەپێدانی پیشەسازی و فراوانکردنی بازرگانی، هەموویان بەشێکن لە سیستەمی ئاسایشی نیشتیمانی بە مانای فراوانتر.
عێراق ئەمڕۆ لەبەردەم دەرفەتێکدایە بۆ ئەوەی ببێتە ناوەندێکی سەرەکیی پیشەسازی و وەبەرهێنان بۆ وڵاتانی ناوچەکە و جیهان، و ئەوەی پێویستمانە ئەوەیە ئەم دەرفەتە بە عەقڵی دەوڵەتێک بەکاربهێنین کە دەیەوێت ئابووریی خۆی بکاتە بناغەی جێگیری و نفووزی خۆی.
ئەوەی لە قۆناغی ڕابردوودا بناغەی دانراوە، نابێت بە گۆڕانی حکومەتەکان بوەستێت، بەڵکو دەبێت بگۆڕدرێت بۆ ڕێبازێکی جێگیر لە دەوڵەتی عێراق. بەردەوامبوون لە کارکردن بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان، فراوانکردنی هاوبەشییەکان و تەواوکردنی پڕۆژە ستراتیژییەکان، ڕێڕەوێکە کە نابێت بە حکومەتێک یان قۆناغێکی سیاسی پەیوەست بێت، بەڵکو دەبێت بەشێک بێت لە بنیاتنانی هێزی ئابووری و سیاسیی عێراق.
