سەروەری و بڕیاری نیشتمانی لە سیاسەتی دەرەکیی عێراقدا
ئیاد عەلاوی
سەرۆک وەزیرانی پێشووتری عێراق
ئەمڕۆ عێراق بە قۆناغێکی گرنگدا تێدەپەڕێت کە پێویستی بە دیدگایەکی نیشتمانیی ڕوون هەیە؛ دیدگایەک کە پێگە و ڕۆڵی عێراق لە دەوروبەری عەرەبی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیدا بەهێز بکات، ئاسۆی فراوانتر بۆ بنیادنانەوەی دەوڵەت و جێگیرکردنی سەقامگیرییەکەی بکاتەوە، و خواستەکانی گەلەکەی بەدی بهێنێت. ئەو ئاستەنگانەی ڕووبەڕووی وڵاتەکەمان دەبنەوە، پێویستییان بە بەردەوامبوون لە کارکردن بۆ پەرەپێدانی دامەزراوەکانی دەوڵەت و بەهێزکردنی تواناکانی، هەروەها فراوانکردنی پەیوەندییە دەرەکییەکانی بە شێوەیەک کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی عێراق و خواستەکانی خەڵکەکەی بگونجێت.
هەمیشە باوەڕم بەوە هەبووە کە عێراق گەورەترە لەوەی ببێتە مەیدانی ملمڵانێکان یان لایەنێک لە ئەکسێسە پێشبڕکێکارەکان، و مێژوو و پێگە و تواناکانی شایستەی ئەوەی دەکەن ببێتە دەوڵەتێکی چالاک و کاریگەر لە دەوروبەری خۆیدا. لەم ڕوانگەیەوە، عێراق پێویستی بە سیاسەتێکی دەرەکیی هاوسەنگ هەیە کە لەسەر بنەمای ڕێزگرتنی دوولایەنە، بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و دەستتێوەرداننەکردن لە کاروباری ناوخۆی وڵاتان دامەزرابێت، لەگەڵ پاراستنی پێشینە و بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی خۆی.
پێویستە پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەسەر بنەمای هاوبەشییەکی هاوسەنگ بێت؛ هاوبەشییەک کە بوارەکانی هاوکاریی سیاسی و ئابووری و گەشەپێدان و تەکنەلۆژی و ئەمنی فراوان بکات، لە چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی ڕووندا کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی هەردوو وڵات بکات و سەروەریی عێراق بپارێزێت. لە هەمان کاتدا، ئێران وڵاتێکی دراوسێیە کە پەیوەندیی مێژوویی و جوگرافی و کۆمەڵایەتی و ئابووری بەستەرمان دەکاتەوە. لە بەرژەوەندیی هەردوو وڵاتدایە کە ئەم پەیوەندییانە لەسەر بنەمای دراوسێیەتیی باش، بەرژەوەندیی هاوبەش و ڕێزگرتنی دوولایەنە پەرە پێبدرێن.
عێراق ناچار نییە لەنێوان ئەم لایەنە و ئەو لایەنەدا هەڵبژێرێت؛ بەڵکو مافی خۆیەتی و لە بەرژەوەندیی خۆشیدایە پەیوەندیی ئەرێنی و هاوسەنگ لەگەڵیاندا بنیاد بنێت. پەیوەندی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەگەڵ پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ئێران ناکۆک نییە، هەروەها کردنەوەی دەرگای پەیوەندی لەگەڵ ئێران لەگەڵ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی عەرەبی ناکۆک نییە. ئەوەی داواکراوە، فراوانکردنی هاوبەشییەکان و بەکارهێنانیانە بە شێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی عێراق بکات و ئامادەبوون و پێگەکەی بەهێز بکات.
لێرەوە گرنگیی بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی عێراق لەگەڵ دەوروبەری عەرەبییەوە دەردەکەوێت، بە تایبەتی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو کە درێژکراوەیەکی جوگرافی و مێژوویی و ئابووری و کۆمەڵایەتیی گرنگ بۆ وڵاتەکەمان پێکدەهێنن. پێویستمان بە پەیوەندییەکی عەرەبیی پتەو هەیە کە لەسەر بنەمای متمانەی دوولایەنە دامەزرابێت، هاوکاریی ئابووری و وەبەرهێنان و بازرگانی و کەلتووری فراوان بکات، و هاوئاهەنگیی سیاسی و ئەمنی بە شێوەیەک بەهێز بکات کە خزمەت بە سەقامگیریی ناوچەکە بکات. هەروەها عێراق ئەو بنەما و پەیوەندییانەی هەیە کە شایستەی دەکەن ڕۆڵێکی ئەرێنی بگێڕێت لە نزیککردنەوەی دیدگا و کەمکردنەوەی ئاڵۆزییەکاندا.
هیچ ناکۆکییەک لەنێوان سەر بە بوونی عێراق بە نەتەوەی عەرەبی و ئارەزووی بۆ دامەزراندنی پەیوەندیی جێگیر لەگەڵ هەموو دراوسێکانی نییە؛ بەڵکو هێزی عێراق لە توانایدا دەردەکەوێت بۆ بنیادنانەوەی پەیوەندیی هاوسەنگ کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و ڕێزگرتنی دوولایەنە و دەستتێوەرداننەکردن لە کاروباری ناوخۆی وڵاتان دامەزرابێت. ئەمە ئەو ڕۆڵەیە کە هیواخوازین عێراق وەک دەوڵەتێک بیگێڕێت کە هەوڵی بەدەستهێنانی سەقامگیری و تێگەیشتن دەدات.
لەگەڵ ئەمەدا، گرنگیی بەردەوامبوون لە کارکردن بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت، جێگیرکردنی حوکمی یاسا و کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەردەکەوێت؛ چونکە ئەمانە بنەمایەکی سەرەکیی سەقامگیریی وڵات و پاراستنی هاووڵاتییەکانی پێکدەهێنن. بوونی سەرچاوەیەکی یەکگرتووی ئەمنی و سەربازی لەژێر ڕێبەریی فەرماندەی گشتیی هێزە چەکدارەکان، بنەمای ڕێکخستنی کاری هەموو پێکهاتە و هێزەکانە لە چوارچێوەیەکی دەستووری و یاساییی تەواودا؛ چوارچێوەیەک کە سوپا و پۆلیس و پێشمەرگە و حەشدی جەنگاو لەخۆ دەگرێت و ماف و قوربانییەکانی هەمووان دەپارێزێت.
گەیشتن بەو ئامانجە پێویستی بە تێگەیشتن و بنیادنانەوەی متمانە و ئاشتیی نیشتمانی هەیە، بە دوور لە پێکدادان یان دوورخستنەوە و گۆڕینەوەی تۆمەت. ئەوەی داواکراوە بەهێزکردنی یەکێتیی بڕیاری نیشتمانی و جێگیرکردنی دڵسۆزی بۆ عێراق و دامەزراوە دەستوورییەکانییەتی؛ بە شێوەیەک کە بەشداریی هەمووان لە پاراستنی وڵات و پاراستنی ئاسایش و سەقامگیرییەکەی مسۆگەر بکات.
لەبارەی کۆتاییهاتنی ئەرکی سەربازیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتییەوە، گرنگە ئەمە ببێتە دەرفەتێک بۆ گواستنەوە بۆ قۆناغێکی فراوانتری هاوکاریی نێودەوڵەتی لە بوارە سیاسی و ئابووری و گەشەپێدان و ئەمنییەکاندا، بە شێوەیەک کە لەگەڵ پێداویستی و بەرژەوەندییەکانی عێراق بگونجێت. هەروەها بەهێزکردنی توانای دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەکانمان و پەرەپێدانی ئیمکاناتیان، پێشینەیەکی سەرەکییە بۆ دڵنیابوون لە ئاسایش و سەقامگیریی وڵات.
سەروەری و پێگەی عێراق پێویستییان بەوە هەیە کە ببێتە هۆکاری سەقامگیری لە ناوچەکەدا، و خاکەکەی بۆ هێرشکردنە سەر وڵاتانی دراوسێ یان یەکلاکردنەوەی حسابە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان بەکارنەهێنرێت. عێراق مێژوو و توانای ئەوەی هەیە کە ڕۆڵێکی چالاک بگێڕێت لە نزیککردنەوەی دیدگا، بەهێزکردنی تێگەیشتن و جێگیرکردنی ئاسایشی هەرێمایەتی.
لەو چوارچێوەیەدا، دەستپێشخەریی نیشتمانییەکە هات کە بەدوایی دا بڵاوکردمەوە؛ دەستپێشخەرییەک کە لە باوەڕی منەوە سەرچاوەی گرتووە بەوەی ئاستەنگەکانی ڕووبەڕووی عێراق دەبنەوە پەیوەست بە یەکترن، و چارەسەرکردنیان پێویستی بە دیدگایەکی گشتگیر هەیە کە لە چارەسەرە بەشەکییەکان و تێگەیشتنە کاتییەکان تێپەڕێت. ئێمە پێویستمان بە پێداچوونەوەیەکی نیشتمانیی بەرپرسیارانە هەیە کە متمانە دووبارە بنیاد بنێتەوە و ڕێگا بۆ قۆناغێکی نوێ لە ئاشتیی نیشتمانی و هاوبەشی و بەرپرسیارێتیی هاوبەش بکاتەوە.
ئەم دەستپێشخەرییە تەنها بە چارەسەرکردنی ناکۆکییە سیاسییەکان سنووردار نابێت؛ بەڵکو ئامانجی بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت و جێگیرکردنی ناسنامەی نیشتمانیی گشتگیر و پەرەپێدانی ئەدای سیاسی و کارگێڕی و فراوانکردنی بەشداریی نیشتمانییە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و لێهاتوویی و پاکدستی و حوکمی یاسا.
هەروەها گرنگیی کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا و بەهێزکردنی ڕۆڵی دامەزراوە دەستوورییەکان پشتڕاست دەکاتەوە، لەگەڵ پەیڕەوکردنی سیاسەتێکی دەرەکیی هاوسەنگ کە پەیوەندییە عەرەبی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکانی عێراق بەهێز بکات.
سەرکەوتنی هەر پڕۆژەیەکی نیشتمانی پەیوەستە بە توانای ئەوەی کە چاکسازیی ناوخۆیی لەگەڵ پەرەپێدانی پەیوەندییە دەرەکییەکانی عێراق کۆبکاتەوە. ئەمەش ڕێڕەوێکی جدی بۆ ئاشتیی نیشتمانی پێویست دەکات کە ڕێگا بۆ هاوبەشییەکی ڕاستەقینە خۆش بکات؛ هاوبەشییەک کە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و لێهاتوویی و یەکسانیی دەرفەتەکان دامەزرابێت، بە دوور لە سهمیەبەندی و دابەشکردنی نفووز، و بە شێوەیەک کە کاریگەریی دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێز بکات و خزمەت بە هەموو هاووڵاتییان بکات.
ئەوەی عێراق ئەمڕۆ پێویستی پێیەتی، گواستنەوەیە بۆ قۆناغێکی نوێی بنیادنان و گەشەپێدان، پەرەپێدانی دامەزراوەکانی دەوڵەت، باشترکردنی ئاستی خزمەتگوزارییەکان، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، بەدیهێنانی دادپەروەری و دابینکردنی ژیانێکی شایستە بۆ هاووڵاتییان. ئەمەش ویستێکی سیاسیی بەرپرسیارانە پێویست دەکات کە خزمەتکردنی هاووڵاتی و بەدیهێنانی بەرژەوەندیی نیشتمانیی باڵا بکاتە بنەمای کار و ئەدای گشتی.
بەرژەوەندیی باڵای عێراق هەمیشە ئەو قەبارە و ئاراستەیەیە کە دیدگاکەمان ئاراستە دەکات و ڕێڕەوی بڕیار و سیاسەتەکانمان دیاری دەکات؛ بە شێوەیەک کە سەروەریی دەوڵەت بپارێزێت، شکۆی گەلەکەی بپارێزێت و بنەماکانی ژیانێکی شایستە و داهاتوویەکی لە شایستەی قوربانی و خواستەکانی بۆ مسۆگەر بکات.
